Johannesburg Verander Area
  • Vandag

    24°C / 10°C

    Wind 26km/h

    Reënval 0.1mm

    Humiditeit 38%

  • Donderdag

    19°C / 6°C

    Wind 17km/h

    Reënval 0.0mm

    Humiditeit 28%

  • Vrydag

    20°C / 8°C

    Wind 12km/h

    Reënval 0.0mm

    Humiditeit 21%

  • Saterdag

    22°C / 12°C

    Wind 19km/h

    Reënval 0.0mm

    Humiditeit 29%

  • Sondag

    22°C / 6°C

    Wind 20km/h

    Reënval 0.0mm

    Humiditeit 26%

  • Maandag

    19°C / 8°C

    Wind 14km/h

    Reënval 0.0mm

    Humiditeit 49%


BOEKE

Pessimistiese blik op aarde se toekoms bied nie volle prentjie

neil cochrane
Sondag 19 Mei 2013

Die aarde word gelykgestel aan die verlamde man by Betesda. Die verskil is dat die water by die nuwe Betesda stil is – die kans dat ’n wonderwerk die aarde gaan red, is maar skraal.

Bleek planeet 
Dolf van Niekerk
PROTEA, R150
Die jongste digbundel van Dolf van Niekerk sluit aan by ’n gegewe wat veral in die laaste tyd hoogty vier in die Afrikaanse poësie – ekobewustheid.
Dit figureer onder meer in die onlangse werk van Johann Lodewyk Marais, Martjie Bosman en Susan Smith, hoewel omgewingspoësie (of groen poësie) reeds sedert die 1980’s ’n belangrike rol in die Afrikaanse poësie speel.
Suiwer natuurpoësie wat grootliks handel oor natuurbelewing of die mens-natuur-verhouding is eie aan die poësie van die Dertigers. Reeds vroeër lê ’n pioniersteks soos “Winternag” van Marais ’n stewige fondament vir latere natuurverse. Verder is dit ’n tema wat deur die eeue in die meeste poësiesisteme aanwesig is – dink hier byvoorbeeld aan die Romantiese periode in die Engelse letterkunde.
In literêr-teoretiese kringe en onder Afrikaanse literatore is daar die afgelope vyf jaar ’n ondernemende belangstelling in die ekokritiek. Die werk van navorsers soos Andries Visagie, Erika Lemmer, Reinhardt Fourie en Susan Smith kan in dié verband genoem word.
Van Niekerk sluit by vermelde tradisies aan. Sy jongste verse betrek grootliks die natuur en hy neem ’n uiters kritiese standpunt teen omgewingsvernietiging in. 
Die fokus val veral op die mens se vernietigende invloed op sy omgewing. Dit is inderdaad ’n onhoubare, hopelose en verwoeste aarde wat Van Niekerk vir ons skets in gedigte soos “2111”, “naggesig” en die trilogie “Nuwe seisoen”. 
’n Pessimistiese toekomsperspektief word gestel in “2111” waar die “geel planeet” niks meer as ’n “museumstuk in die ruim” is nie. Verder leef ons op ’n planeet wat “smag/na ’n wonderwerk” soos die spreker dit in die laaste gedig van die “Nuwe seisoen”-trilogie stel.
Van Niekerk slaag goed daarin om die Bybelse verhaal van die genesing by Betesda (Joh. 5:1-17) in verband te bring met ’n planeet wat self “voos en seer” is. Die aarde word gelykgestel aan die verlamde man by Betesda wat nooit ’n kans kry om by die helende badwater uit te kom nie. Die verskil is dat die water by die nuwe Betesda stil is – die kans dat ’n wonderwerk die aarde gaan red, is maar skraal.
In “25/12” vind ons ’n uiters geslaagde herinterpretrasie van die geboorte van Christus waar “wondervlinders/uit ’n krip by Gamoep” hul “evangelie van wit fladdering” (pragtige beeld!) verkondig, maar weens hul kort lewensverwagting dit nie op ’n volgehoue wyse kan doen nie, want hulle is grootliks “gedrewe om iewers/in die donker kontinent/met die boodskap” te sterf. Die gedig belig die kortstondige skoonheid van sekere spesies in die natuur op ’n ontroerende wyse.
In ’n aantal gedigte is daar sprake van ’n terugkeer na ’n oorsprong. 
Die verwoesting veroorsaak dat alles gaan eindig by die begin: “Pole smelt, oseane neem/Gondwanaland en Lauratis in;/gasse neem die lewe oor/en God se gees sweef oor die waters/soos aan die heel begin.” 
Dié reëls uit “Osoon” verklap een van die beperkinge van die bundel deurdat die spreker slegs ’n tradisionele, Christelike siening oor die ontstaan van die wêreld bied. Ander moontlikhede word uitgesluit. 
Dié sienswyse is ongelukkig in die meeste gedigte aanwesig en hou verband met die soms prekerige en selfregverdigende toonaard. ’n Goeie voorbeeld hiervan is die relaas van hoofman See-at-hl in die gedigreeks “Elegie vir verlore aarde”: “Ek weet: my God is jou God,/jou dag my dag, my nag jou nag;/ soos ek nou swig sal jy moet swig –/God het ’n plan met hierdie mag/waarmee jy nou die aarde skroei;”
Die beste verse in die bundel is kompak, eenvoudig en fokus op ’n saambindende idee. Goeie voorbeelde is “die sterrewag by Sutterland”, “25ste uur”, “Tuinier” en “Golden Gate”. Die meer uitgesponne verse is minder geslaagd omdat dit bloot as filosofiese mymeringe funksioneer – dit maak nie werklik ’n impak op die leser nie. 
’n Uitsondering is die langerige “Ballade van die hande”, die hoogtepunt in die derde afdeling. Die gedig handel oor die interessante en vreemde lewe van Helen Martins. 
Dit is een van die beste poëtiese response op dié figuur waarvan ek bewus is. Dit is veral die spanning tussen natuur en kultuur (en die uiteindelike versoening tussen dié twee wêrelde) wat oortuigend belig word: “So het die hande uiteindelik/die nag omhels, die uile uit die klip geroep/die eindelose donker in – die nag vir jou berei/dat jy in jou laaste uur die ontwykende lig/uit die duisternis kon bevry.”
Bleek planeet is ’n toevoeging tot die ekobewuste poësie in Afrikaans. 
Die poësie het in dié verband ’n bewusmakingsrol om te speel, maar tog moet ons waak teen belangepoësie. Dit kom soms voor of omgewingspoësie bloot ’n modegier word – ’n politiek korrekte en etiese kwessie om oor te dig. Waar is die Afrikaanse gedigte wat die groen kwessie ’n bietjie relativeer?
Van Niekerk se jongste bundel is van wisselende gehalte. Daar is uitstekende gedigte, maar ook ’n aantal haakplekke – hoogdrawende taalgebruik (“omgewe”, “geboetseer”), ondoeltreffende alliterasie (“vrugtelose vlug”, “verlangende vingers”), die oormatige gebruik van die “van”-konstruksie (“in die fleur van haar vroulikheid”) en ’n neiging tot saai, wetenskaplike taalgebruik wat veral steurend is in byvoorbeeld “Osoon”. 
Ten slotte kan die vraag gestel word: Skets die spreker met sy oorheersende pessimisme ’n volledige prentjie? 
* Neil Cochrane doseer Afrikaanse letterkunde aan Unisa.



  • jip

    ’n Boek waarop die internet-generasie verlief sal raak

  • leefstyl

    Die bedreiging sluimer aanlyn

  • leefstyl

    Klets alte lekker en kyk weer

  • leefstyl

    Bakterieë vir welstand

  • leefstyl

    Vegetariërs moet sorg vir genoeg proteïen in hul dieet